An improbably short personal history of the Greek Komboloi or “worry beads”  By Paul S Hyett


(Στην ελληνική Παρακάτω – Greek Version Below)

After many years of asking, it seems that the authentic history of the Greek komboloi has been lost in the annals of time. There are only a few books specifically about komboloi available. These books have been written and published by retailers such as the “Komboloi Museum”, Nafplio; “Kombologadiko”, Athens and Nafplio; and “Eyxantpon”, Athens.
My greatest thanks go to the owners of these establishments for all their help and generous hospitality, while answering my questions.
By reading these and other books about the general history of Greece I have been able to piece together the possible origins of the ubiquitous “Greek komboloi”…

Greek komboloia

A mix of komboloia including two Hindu prayer strings of 100 beads.

Personally, I have never liked them being described as “worry beads”. Although, that might be acceptable to many, especially tourists, it seems to me a rather derisory epithet when one considers their illustrious origins. If we transliterate the ancient Greek word, it is spelt “kompoloiu”, a single collective noun; the plural being kompologia – meaning quite literally “to say the knots”. Therefore, the word originally referred to religious prayer beads. How did that come about?

Historically, the use of beads to count prayers goes as far back as Buddhism and Hinduism.
Also, it can be noted that the early Orthodox Christian monks, who lived on Mount Athos, used long strings of knots to keep count as they unceasingly recited the “Jesus Prayer”. They continue to do so to this day – these strings are known as “komboskhini”.
In Catholicism, the use of “the rosary” was officially approved by Pope Leo X in 1520. Furthermore, in 1574, Pope Gregory XIII changed the name of the anniversary of the Battle of Lepanto(1571), to the feast day of “Our Lady of the Rosary”.

I believe that the history of the komboloi begins earlier, in 1453, with the surrender of Constantinople, when the Empire of Byzantium came under Ottoman rule for almost four hundred years.
The Ottoman Empire was vast and could not be ruled entirely by force alone, however, under the “Millet System” of Islamic Law, ethnic groups and communities were allowed to rule themselves under their own system. Sultan Mehmed II, not only appointed Georgios Yennadhios as the Patriarch of Constantinople (Gennadios II), but also ethnarch, or milletbasi, of all Orthodox Christians throughout the Ottoman Empire. The Byzantines were permitted to govern themselves, Greek speaking Byzantines, known as “rumci”, were appointed into positions of authority. They also provided a fighting force for the Ottoman army, known as “Janisseries”.
As long as the “harach tax” was paid, all was well; the Ottomans and Byzantines appeared to live in relative peace. Except in the mountain regions, where bands of brigands had formed, waging a perpetual guerrilla war against the Ottomans’ occupation, or “Turcocratia”. These tribal bands, collectively known as “klephts”, frequently raided Ottoman caravans, always retreating into the safety of their mountain hideouts.
(“Klephts”, under Kolokotronis, would form the core of the Greek army in the war for independence.)

When Suleiman the Magnificent brought the relics of Mohammed to Constantinople, it became the new centre of Islam and visited as a place of pilgrimage by Muslims. The devout Muslims would always carry a set of 99, or 33 closely strung beads. These were for the daily recitation of the “99 Attributes of Allah”. Wealthy Ottomans displayed beads made of amber; semi-precious stones; or black coral inlaid with silver symbols; all finished with tassels of silk. A string of 99 beads could be worn around the neck or waist; a string of 33 would be carried around the hand. Given the highly decorative nature of these beads, their open display became not only an act of religious piety, but also a symbol of personal wealth and social status. Eventually, the Orthodox Christians would appropriate the carrying of 33 beads for themselves…

As mentioned before, the recitation of prayers was already common practice amongst Orthodox Christian monks. However, the patriarchs and “rumci” desired to create a rosary of their own, so they might also display their religious piety and social status, in a similar way to the Ottomans. Or was it to rival the Roman Catholic rosary?
It was easy to draw a Christian association with the string of 33 beads, as this was Christ’s age at the time of His crucifixion. Retaining the founda, or tassel, they replaced the Imman, or priest, with the Byzantine cross and divided the beads into four groups of seven with a larger, or solid silver bead, to represent the days of the week and months of the year respectively. One odd bead separated the main string from the cross and tassel. The beads were still closely strung, as they were counted one by one through the fingers. (Today one can still find examples of komboloi made of amber or stone that are divided by solid metal or silver beads. I believe this harks back to their Byzantine origins.)
Amber was still a popular material, as well as agate, carnelian, and black coral. The silver inlaid black coral beads are called “yusuri”, which is possibly a Greek corruption of an old Arabic word meaning “to be rich”!!
As the practice spread through all the Orthodox Christians of the empire, the demand for beads grew. Other materials were used, such as wood, seeds and natural resins.
In the 1780s, it is believed an Egyptian chemist, called Arava FATURAN, developed a method of mixing amber filings; natural resins; mastika; colophony; and frankincense with turpentine to create a bead that looked exactly like amber, but was harder, more resilient and cheaper.
It would appear this method of imitation extended to semi-precious stones as well. Early Faturan beads can be a deep burgundy/red, or even black, imitating the colours of agate, or sard, and would be highly polished.

Greek komboloia

A variety of komboloia made of amber and other materials, including 33 bead strings of yusuri. The photograph also shows different configurations.

Now my story continues with the Greek War of independence, which raged for eight years from March 1821. Historically, at the outbreak of the rebellion, it would seem that the Orthodox Church attempted to appease the Ottoman Sultan by issuing an encyclical, excommunicating any that took part in the rebellion. The encyclical was signed by the Patriarch of Constantinople, Grigorios V, and 22 other Church leaders. Grigorios, however, was hanged on the gates of the Patriachate for apparent complicity in the revolt. His body remained there for three days. In commemoration, these gates were permanently sealed shut, and painted black.
Strangely, it was at some point during the rebellion, that the rebel leaders decided, perhaps as an act of defiance, to remove ten beads from the 33 bead Ottoman rosary. For me, this is too much of a coincidence. Surely, the remaining 23 beads represent the 23 signatories on the encyclical? And at least one was executed in the name of the rebellion.
Now every “Greek” warrior would carry into battle a 23 bead komboloi, not for counting prayers exactly, although I am sure many a pray was spoken, but to signify independence. The new komboloi became a powerful talisman and could now be noisily “clicked”, as if to say, “I am free, I am Greek!”
It seems to me, the war not only created the independent country of Greece but also a uniquely secular item, which along with rembetiko would epitomise Greek culture.

During the early 1900s, the komboloi underwent one further change, isolated to a particular group in Athens. A gang of criminals, known as the “Koutsavakides”, reduced the number of beads to only 17, and because they were expensive removed the silk “founda” and began omitting the large “papas”.

So, today you can purchase a komboloi, with or without a founda; and with or without the papas.
The beads are now made from many different materials and vary in number from 17 to 33, but it must always be an odd number.
Also, some consider numbers that are divisible by three as lucky, which makes 27 a very auspicious number indeed to have as a komboloi! Some people spoke to me about balance – deducting the odd one; the remainder should be divisible by four. Hence strings of 17, 21, 25, and 33 are preferred, but 33 may be considered too many for a komboloi to be played with, especially when the legendary klephts carried komboloia of only 23 beads!

My personal preference is for 21, 23 or 27 beads and definitely with a papas and a founda. But no matter which, I’ve found collecting the different configurations, and searching for the older beads, an irresistible and rewarding Odyssey!

Books about komboloia available in English.

“The Komboloi and its History…” by Aris Evangelinos – The Komboloi Museum, Nafplio.
“The Path of Man and Worry Beads” by Tasos Thomaidis – EYXANTPON
“The Greek Worry Bead… Komboloi” by Tasos Thomaidis – EYXANTPON
“Bead by Bead” produced by Kombologadiko, Athens

Places worth visiting.

The Komboloi Museum, 25 Staikopoulou Street, Nafplio
EYXANTPON, 97 Solonos and 147 Asklipou, Athens
Kombologadiko, 1 Staikopoulos Street, Nafplio and 9 Amerikis Street, Athens

The National Historical Museum, Old Parliament Building, Stadiou Street, Athens

Historical references.

“Crescent and Cross. The Battle of Lepanto 1571” by Hugh Bicheno.
“The Greek War of Independence” by David Brewer.
“Greece, the Hidden Centuries” by David Brewer.

Paul S. Hyett August 2014


Μία Απίθανα Σύντομη και Προσωπική Ιστορία του Ελληνικού Κομπολογιού ή «Χάνδρες Στενοχώριας» Του Πώλ Σ. Χάϊετ

Μετά από πολλά χρόνια έρευνας, φαίνεται ότι η πραγματική ιστορία του Ελληνικού κομπολογιού έχει χαθεί με το πέρασμα του χρόνου.
Μόνο λίγα βιβλία που ασχολούνται ειδικά με το κομπολόγι είναι διαθέσιμα, και αυτά τα βιβλία έχουν γραφτεί και δημοσιευθεί από ειδικά ιδρύματα όπως το «Μουσείο του Κομπολογιού» στο Ναύπλιο, «Κομπολογάδικο» στην Αθήνα και το Ναύπλιο και «Εύχαντρον» στην Αθήνα.
Απευθύνω τις θερμότερες ευχαριστίες μου στους ιδιοκτήτες αυτών των ιδρυμάτων για την βοήθεια και την γενναιόδωρη φιλοξενία που μου προσέφεραν απαντώντας στις ερωτήσεις μου.

Διαβάζοντας αυτά και άλλα βιβλία που αφορούν την γενική ιστορία της Ελλάδος μπόρεσα να συναρμολογήσω την πιθανή προέλευση του πανταχού παρόντος Ελληνικού Κομπολογιού.

Προσωπικά ποτέ δεν μου άρεσε η περιγραφή τους ως «χάντρες στενοχώριας».
Ίσως αυτή η περιγραφή να είναι παραδεκτή σε πολλούς, ιδίως στους τουρίστες αλλά νομίζω ότι είναι μια γελοία ονομασία όταν γνωρίζουμε την ένδοξη προέλευσή του.
‘Όταν μεταγράφουμε την Αρχαία Ελληνική λέξη, αυτή είναι «Κομπολογιού», ένα μονό συλλογικό ουσιαστικό και ο πληθυντικός του είναι «Κομπολόγια» που σημαίνει «Λόγια των Κόμπων».

Η λέξη παραπέμπει σε χάντρες θρησκευτικής προσευχής. Πώς έγινε αυτό;

Ιστορικά, η χρήση χαντρών για το μέτρημα προσευχών μας παίρνει πίσω στον Βουδισμό και τον Ινδουισμό.
Οι ενωρίτεροι Ορθόδοξοι Χριστιανοί Μοναχοί που ζούσαν στο Άγιο Όρος στον Άθω χρησιμοποιούσαν μακριά σκοινιά για να μετράνε, επειδή απήγγειλαν τις προσευχές του Κυρίου μας , Ιησού Χριστού.

Αυτή η διαδικασία συνεχίζεται μέχρι σήμερα και το σκοινί αυτό ονομάζεται «κομποσκοίνι».
Οι Καθολικοί χρησιμοποιούν το «ροζάριο» ή κομποσκοίνι το οποίο είχε εγκριθεί επίσημα από τον Πάπα Λέοντα Χ το 1520.

Επί πλέον το 1574 ο Πάπας Γρηγόριος ΧΙΙΙ άλλαξε το όνομα της επετείου της Ναυμαχίας της Ναυπάκτου (1571) και την ονόμασε «Εορτή της Παναγίας του Ροζαρίου».

Πιστεύω ότι η ιστορία του κομπολογιού αρχίζει ενωρίτερα, δηλαδή το 1453 με την παράδοση της Κωνσταντινούπολης, όταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν υπό τους Οθωμανούς για περίπου τετρακόσια χρόνια.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν αχανής και δεν μπορούσε να κυβερνηθεί μόνο δια της βίας, όμως με το «Σύστημα Μιλλέτ» του Ισλαμικού Νόμου, εθνικές ομάδες και κοινότητες είχαν το δικαίωμα να κυβερνούνται με το δικό τους σύστημα.

Ο Σουλτάνος Μεχμέτ ΙΙ διόρισε τον Γεώργιο Γεννάδιο ως Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως και επίσης ως Εθνάρχη ή «Μιλλετμπάσι» απάντων των Ορθοδόξων Χριστιανών ευρισκομένων εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Οι Βυζαντινοί που γνώριζαν την Ελληνική γλώσσα οι «ράμσι» όπως τους ονόμαζαν διοριζόταν σε θέσεις εξουσίας. Επίσης παρείχαν ένα ειδικό στράτευμα για τον Οθωμανικό στρατό τους Γενίτσαρους.

Όλα πήγαιναν καλά όταν πληρωνόταν ο ειδικός φόρος το «χαράτσι» και γενικά οι Οθωμανοί και οι Βυζαντινοί φαινόταν να ζουν με σχετική αρμονία εκτός από τις ορεινές περιοχές. Εκεί είχαν σχηματισθεί συμμορίες ληστών που ήταν σε διαρκή ανταρτοπόλεμο εναντίον των Οθωμανών για λόγους της Τουρκοκρατίας.
Τούτες οι συμμορίες γνωστές ως «κλέφτες» συχνά έκαναν επιδρομές και λήστευαν Οθωμανικούς καταυλισμούς και μετά επέστρεφαν στα κρησφύγετά τους στα βουνά.
(Οι «κλέφτες» υπό τον Κολοκοτρώνη αποτελούσαν το πυρήνα του Ελληνικού στρατού στον πόλεμο υπέρ της ανεξαρτησίας).

Όταν ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής έφερε τα λείψανα του Μωάμεθ στην Κωνσταντινούπολη αυτή έγινε νέο Ισλαμικό κέντρο και έγινε μέρος προσκύνησης των Μουσουλμάνων.

Οι ευσεβείς Μουσουλμάνοι πάντοτε είχαν μαζί τους μια σειρά από χάντρες των 99 ή 33 δεμένες σφικτά.

Αυτές ήταν για την καθημερινή απαγγελία των «99 ιδιοτήτων του Αλλάχ».

Οι πλούσιοι Οθωμανοί επιδεικνύουν χάντρες από κεχριμπάρι, ημιπολύτιμους λίθους ή μαύρο κοράλλι με αργυρά σύμβολα και όλα τελείωναν με μεταξωτές φούντες.

Ένα σκοινί με 99 χάντρες μπορούσε να φορεθεί γύρω από τον λαιμό ή την μέση ενώ αν είχε 33 χάντρες το κρατούσαν στο χέρι.

Λόγω της υψηλής διακόσμισης αυτών των χαντρών η ανοικτή επίδειξη τους έγινε όχι μόνο σύμβολο θρησκευτικής ευσεβείας αλλά επίσης σύμβολο προσωπικού πλούτου και κοινωνικής τάξης.

Τελικά οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί θα παραδεχτούν να κρατούν 33 χάντρες οι ίδιοι.

Όπως ανέφερα προηγουμένως η απαγγελία προσευχών ήταν ένα κοινό γνώρισμα των Ορθοδόξων Χριστιανών Μοναχών, αλλά οι Πατριάρχες και οι «Ραμσί» θέλησαν να δημιουργήσουν ένα δικό τους «κομποσκοίνι» ώστε και αυτοί επίσης να επιδεικνύουν την θρησκευτική τους ευλάβεια και κοινωνική τάξη όπως οι Οθωμανοί.

Ή ήταν για αντιζηλεία του Ρωμαιοκαθολικού ροζαρίου;

Ήταν σχετικά εύκολο να βρεθεί μια Χριστιανική σχέση με το «κομποσκοίνι» των 33 χαντρών επειδή ήταν η ηλικία του Χριστού κατά τη Σταύρωσή Του.

Κράτησαν την φούντα και αντικατέστησαν τον Ιμάμη ή «Παπά» με τον Βυζαντινό Σταυρό, μοίρασαν τις χάντρες σε τέσσερεις ομάδες των επτά με μια μεγαλύτερη ή συμπαγή ασημένια χάντρα που αντιπροσώπευε τις ημέρες της εβδομάδας και τους μήνες του έτους αντίστοιχα.

Μία χάντρα χώριζε το κυρίως σκοινί από τον Σταυρό και την φούντα.

Οι χάντρες ήταν δεμένες πολύ κοντά η μία με την άλλη επειδή τις μετρούσαν μία προς μία με τα δάχτυλα.
(Σήμερα, ακόμη υπάρχουν κομπολόγια από κεχριμπάρι, ή πετράδια και οι χάντρες χωρίζονται με ένα συμπαγές μέταλλο ή αργυρές χάντρες.

Πιστεύω ότι αυτό μας γυρίζει πίσω στις Βυζαντινές ρίζες του).

Το κεχριμπάρι ήταν ακόμα της μόδας όπως επίσης το μάρμαρο, το χρωματιστό γυαλί και το μαύρο κοράλλι.

Οι χάντρες από μαύρο κοράλλι με ασήμι λεγόταν «γιουσουρί». Πιθανώς είναι μία Ελληνική παρερμηνεία της παλαιάς Αραβικής λέξης που σημαίνει «να είσαι πλούσιος» !

Επειδή η συνήθεια του κομπολογιού ξαπλωνόταν σε όλους τους Ορθοδόξους Χριστιανούς της Αυτοκρατορίας, η ζήτηση για χάντρες μεγάλωνε.

Χρησιμοποιούσαν και άλλα υλικά για τις χάντρες, όπως ξύλα, σπόρους και φυσικές ρητίνες.

Το 1780 λέγεται ότι ένας Αιγύπτιος φαρμακοποιός ο Αράβα ΦΑΤΟΥΡΑΝ ανέπτυξε μια μέθοδο ανακατεύοντας γέμιση από κεχριμπάρι, φυσικές ρητίνες, μαστίχα, κολοφώνιο και λιβάνι με νέφτι για την κατασκευή μίας χάντρας που ήταν τελείως όμοια με αυτήν από κεχριμπάρι, αλλά πιο σκληρή, πιο ελαστική και πιο φθηνή.

Φαίνεται ότι αυτή η μέθοδος της μίμησης επεκτάθηκε και στους ημιπολύτιμους λίθους.

Οι ενωρίτερες χάντρες του Φατουράν μπορεί να έχουν χρώμα βαθύ πορφυρό-κόκκινο ή μαύρο μιμούμενες το χρώμα του μαρμάρου ή το χρωματιστό γυαλί και ήταν πολύ καλά γυαλισμένες.

Η ιστορία μου συνεχίζει με τον Ελληνικό πόλεμο υπέρ της ανεξαρτησίας που λυσσομανούσε για οκτώ χρόνια από τον Μάρτιο του 1821.

Ιστορικά όταν ξέσπασε η ανταρσία, φαίνεται ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία προσπάθησε να κατευνάσει τον Σουλτάνο με την έκδοση εγκυκλίου που
αφόριζε όσους είχαν σχέση με την ανταρσία. Η εγκύκλιος ήταν υπογεγραμμένη από τον Πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριο V και από άλλους 22 Εκκλησιαστικούς ηγέτες.

Ο Γρηγόριος παρά ταύτα κρεμάστηκε στην καγκελόπορτα του Πατριαρχείου διότι καθώς φαίνεται ήταν συνένοχος με την ανταρσία. Το σώμα του παρέμεινε κρεμασμένο για τρεις μέρες. Προς ανάμνηση, οι καγκελόπορτες ήταν μόνιμα κλειστές και χρωματίστηκαν μαύρες.

Περιέργως σε κάποιο σημείο της ανταρσίας, οι αρχηγοί των ανταρτών απεφάσισαν να αφαιρέσουν δέκα από τις 33 χάντρες του Οθωμανικού «κομποσκοινιού».

Κατά εμένα, νομίζω ότι είναι περισσότερο από σύμπτωση.

Σίγουρα οι 23 χάντρες που απέμειναν, δεν αντιπροσώπευαν τις 23 υπογραφές της εγκυκλίου; Τουλάχιστο ένας εκτελέστηκε στο όνομα της ανταρσίας.

Τώρα κάθε Έλληνας πολεμιστής θα είχε μαζί του στη μάχη ένα κομπολόγι με 23 χάντρες, όχι για το μέτρημα των προσευχών αλλά για να εκφράσουν την ανεξαρτησία τους.

Το νέο κομπολόγι έγινε τώρα ένα ισχυρό φυλακτό και τώρα μπορούσε να «παιχτεί» με θόρυβο σαν να εκφράζει τις φράσεις : «Είμαι Ελεύθερος, Είμαι Έλληνας!»

Είμαι της γνώμης ότι ο πόλεμος όχι μόνο δημιούργησε το ανεξάρτητο κράτος της Ελλάδος αλλά επίσης ένα μοναδικό μη εκκλησιαστικό αντικείμενο το οποίο μαζί με τα ρεμπέτικα θα συνοψίζουν τον Ελληνικό πολιτισμό.

Κατά τις αρχές του 1900 το κομπολόγι υπέστη ακόμα μια αλλαγή που αναφέρεται μόνο σε μία συγκεκριμένη ομάδα στην Αθήνα. Μία σπείρα κακοποιών γνωστοί ως «κουτσαβάκηδες» οι οποίοι ελάττωσαν τον αριθμό των χαντρών στις 17 και επειδή ήταν ακριβές αφαίρεσαν την μεταξωτή φούντα και άρχισαν να παραλείπουν τον μεγάλο «Παπά».

Σήμερα μπορείτε να αγοράσετε ένα κομπολόγι με φούντα ή χωρίς φούντα, με «Παπά» ή χωρίς «Παπά».

Οι χάντρες σήμερα είναι φτιαγμένες από πολλά διαφορετικά υλικά και αριθμούν από 17 έως 33, πάντως ο αριθμός τους είναι πάντα περιττός.

Μερικοί θεωρούν ότι οι αριθμοί που διαιρούνται δια του τρία είναι τυχεροί, έτσι ο αριθμός 27 είναι ένας πολύ αίσιος αριθμός για το κομπολόγι.

Μερικοί μου μίλησαν για ζύγισμα-αφαιρώντας την μία περιττή χάντρα οι υπόλοιπες πρέπει να διαιρούνται δια του τέσσερα.

Για αυτόν τον λόγο προτιμώνται κομπολόγια με 17, 21, 25 και 33 χάντρες αλλά οι 33 θεωρούνται πολλές για να «παίζεται» το κομπολόγι, ειδικά όταν οι θρυλικοί κλέφτες είχαν μαζί τους κομπολόγια με μόνο 23 χάντρες!

Η προσωπική μου προτίμηση είναι με 21, 23 ή 27 χάντρες και οποσδήποτε με «Παπά» και φούντα.

Χωρίς να με πειράζει ποιο από όλα τα κομπολόγια συλλέγω, ανακάλυψα ότι με την συλλογή διαφόρων παραλλαγών και με την έρευνα για παλαιότερες χάντρες, το ενδιαφέρον μου ακολουθεί μια ακαταμάχητη Οδύσσεια με μεγάλη ανταμοιβή.

Translated by Aleko Damaskinos

Translate »

Pin It on Pinterest